Feeds:
Posts
Comments

Archive for the ‘Psychology’ Category

– મહેશ ચૌધરી,પાટણ

મગજમાં ઈડ, ઈગો અને સુપર ઈગો નો અબોધ સંઘર્ષ થયા કરે છે. આ સંઘર્ષનુ સૌથી મોટુ ઉદાહરણ એ સ્વપ્નની પ્રકિયા છે. સ્વપ્ન એ ઊંઘનોજ એક પ્રકાર છે. પરંતુ તેમાં વાસ્તવિક જગતનો અસ્વિકાર કરવામાં આવે છે. વ્યક્તિ આડી પડીને જેમ જેમ વાસ્તવિક જગતના ઉદ્દિપકોથી વિમુખ બનતી જાય છે. તેમ તેમ તેના ઉપર ઊંઘનો પ્રભાવ વથતો જાય છે. જાગ્રત મનનુ નિયંત્રણ અને કાબુ ધિમે ધિમે ઘટતો જાય છે. જાગ્રત મનનુ મુળભુત પ્રવૂતિઓ તરફથી વ્યક્તિની પીછેહઠ થાય છે. અને સ્વપ્ન રૂપે અબોધ સ્તના વિચારોને સપાટી ઉપર પ્રભાવ વધારવા માટે ખુલ્લુ મેદાન મળે છે.


સ્વપ્નએ ઊંઘ દરમ્યાન અસર કરતાં બાહ્ય કે આંતરિક પરિબળો પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા છે. સામાન્ય રૈતે કહીએ તો સ્વપ્ન એ બીજી મનોવિક્રુતીઓની જેમ વિચિત્રતાઓ, મતિભ્રમોથી ભરપુર વિકૂતિ છે. ફ્રોઈડ જણાવે છે કે.. ” સ્વપ્ન એ વાસનાપૂર્તિ છે. અબોધ મન તરફ જવા, સમજવા માટેનો રાજમાર્ગ છે.” સ્વપ્નની આંતરિક મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને સમજાવતા ફ્રોઈડ નોધે છે કે.. ”દમન થય્ર્લ વાસનાઓ, અબોધ અહમની વુતિઓ જાગ્રત સ્તર ઉપર આવવા માટે ફાફા મારે છે. તેની સામે જાગ્રત અવસ્થાનો ચોકીદાર અહમ(ઈગો) તેનો પ્રતિકાર કરે છે. તેથી તે જાગ્રત માનશ ઉપર આવી શક્તી નથી. પરંતુ ઊંઘની અવસ્થામાં અહમતો ઊંઘને જાળવવાનુ કામ કરે છે. ત્યારે બોધ સ્તરમાં પ્રવેશ મેળવવા માગતી કામનાઓ સ્વપ્નના રૂપમાં પ્રગટ થાય છે.

ફ્રોઈડ જણાવે છે કે.. ” દમન કરેલ વૂતીઓનુ સ્વરુપ મોટાભાગે જાતીય પ્રકારનુ હોય છે. જાગ્રત જીવનમાં મનની પ્રકીયા પ્રત્યક્ષીકરણથી વર્તન કરવાની હોય છે. પરંતુ ઊંઘમાં આ પ્રકીયા જુદી હોય છે. ઊંઘમાં જે કંઈ આંતરીક કે બાહ્ય સંવેદનો થાય છે. તે ચોકીદાર ઉપરી અહમ(સુપર ઈગો) ને છેતરીને છુપાવેશે રજુ થાય છે. અથવા મતિભ્રમોના રૂપમાં પ્રગટ થાય છે. તેથી માનસિક વિકૂતીઓને સમજવા સ્વપ્નનુ અર્થઘટન કરવુ જોઈએ.” બીજી બાજુ અબોધ તત્વને વાસ્તવિક જગત સાથે સંબધ નથી. તે અબોધ હોવાથી તેને ક્રમનુ ભાન હોતુ નથી. તેથી ભવિષ્ય વિશે કરેલ કલ્પનાઓ કે ભુતકાળમાં થયેલ અનુભવો બંને સ્વપ્નમાં વર્તમાનમાં બનતી ઘટનાના સ્વરૂપમાંજ પ્રગટ થાય છે. અબોધ મન પરસ્પર વિરોધી વિચારો વચ્ચએની અસંગતતાને પણ પારખી શકતુ નથી. પરીણામે એકજ પ્રતિક કેટલીકવાઋઅ એક વિચાર અને વિરોધી બંનેને રજુ કરતુ હોય છે.

સામાન્ય રીતે સ્વપ્નો એ ઈચ્છાપુર્તિનુ માધ્યમ હોય છે. પરંતુ બધાજ સ્વપ્નો ઈચ્છાપૂર્તિ હોતા નથી. કેટલાક સ્વપ્નો અસુખજનક, ભયજનક કે ડરામણાં હોય છે. કેટલાક સ્વપ્નોમાં તીવ્ર સંઘર્ષ પણ પ્રગટ થાય છે. જે સ્વપ્નોમાં અજ્ઞાત વાસનાઓનો સંતોષ મળે છે. એ પરિસ્થિતી જાગ્રત અહમને પડકારરૂપ લાગે છે. પરંતુ આ સ્વપ્નોની અબોધ માગણીઓ એટલી બધી આક્રમક હોય છે કે તેને હડસીલી કાઢવાનુ પરવડે તેમ હોતુ નથી. પરિણામે આવાં સ્વપ્ન આવે ત્યારે અહમ ડરી જાય છે. અને વ્યક્તિની ઊંઘ ચાલી જાય છે.

ફ્રોઈડ જણાવે છે કે… ” અન્ય મનોવ્યપારોની જેમ સ્વપ્ન પણ કારણકાર્યની નિયતીને અનુસરે છે. સ્વપ્ન ગમેતેટલું અર્થહીન, અબૌધિક લાગે, છતાં તેની પાછળ અબોધ પ્રેરકો, હેતુઓ રહેલા છે. અબોધ મન તેના ડુચાઓ અને ટુકડાઓ વડે સ્વપ્નને અર્થહિનતાને પુરી દે છે. પરિણામે સ્વપ્ન તેની અસંગતતા અને અર્થ્હિનતાનો દેખાવ ગુમાવે છે. અને અર્થમય અનુભવનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.”

સ્વપ્નને સમજવા માટે તેના પ્રતિકોને પહેલા સમજવા પડે. આ પ્રતિકો સામાન્ય રીતે ચિત્ર સ્વરૂપે હોય છે. કારણ કે અબોધ વાસનાઓ તેમના નગ્ન અને સત્ય સ્વરૂપે પ્રગટ થાયતો અહમને આઘાત લાગે છે. તેથી આ અબોધ વૂતિઓ પ્રતિકો સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. આ પ્રતિકોનો અર્થ વ્યક્તિગત કરતા સામાજિક અને સાંસ્કૂતિક વધુ હોય છે. સ્ત્રી, પુરુષ, માતા- પિતા, ભાંડુઓ, સ્ત્રી-પુરુષના જાતિય અવયવો, સંભોગ, જન્મ-મૂત્યુ, સર્જન-વિનાશ વગેરે ક્રિયાઓ જુદાં જુદાં પ્રતિકો સ્વરૂપે સ્વપ્નમાં કેવી રીતે રજૂ થાય છે. તે ફ્રોઈડે વિગતવાર સમજાવ્યુ છે. સ્વપ્નના અર્થઘટન માટે આ પ્રતિકોને સમજવા જરૂરી છે.

સંર્દભ- મનોવિજ્ઞાનના સંપ્રદાયો અને સિધ્ધાંતો.

Advertisements

Read Full Post »

Systems of Psychology

(1) Structuralism:

Structuralism as a Movement had brought science to Psychology and established  Psychology as a science.

(2) Functionalism:

The Functionalist point of view is broad enough to Support of Psychology.

(3) Associationism:

Associationism has a long history-Starting with aristotel and elevated into a series of concepts by scores of research workers.

(4) Conditioning and objective Psychology:

Nome of the three fathers of contemporary Psychology Freud, Dilthey or pavilion Considered Psychology his occupation, Ivan petrovitch pavlov  never believed in a successful Psychology.

(5) Behaviorism:

Are neo-behavioristst not pseudo-behaviorists?

(6) Purposivism:

The ‘what for’ question posed by the functionalist was taken up and answered by McDougall.

(7) Gestaltism:

We question only the assumption that this whole character comes from Something other them or more than this set of conditions or that there is an ” Independent whole” or that the whole acts to contral the parts.

(8)Field  Theory:

Lewin may be Considered as a member of the Gestalt Schort or as the developer of a separate system. His ori entalation in the other hand is toward Psychology as a social Science.

(9) Psychoanalysis:

Of  Freud it can salad that he possessed the great virtue of a research worker. Sapere  Aude, But rarely has any thoery been exposed to so much bitter and som etimes unfair critism as Psychoanalysis.

(10) Analytical and Individul Psychology:

Adler and Jung represent a Schim in Psychoanalysis as it was  formulated before the outbrek of the first  world war. Today the common part forms the main link between the splinter groups of adler and Jung and the main body of psychology.

(11) Organismic and personalistic  Psychology:

The picture of the Whole organism and its Gestalt Shoulo be interpreted in its totality in  a holistic manner Allport and Le win owe many ideas to willian stem and may be considered the American Represementatives of the personlistic school.

– Mahesh Chaudhari

Refrains: મનોવિજ્ઞાનના સંપ્રદાયો અને સિધ્ધાન્તો

– લેખકઃ બી.એ.પરિખ.


Read Full Post »

%d bloggers like this: